Visuele ondersteuning die bij elk kind past

Waarom visuele ondersteuning zo belangrijk is bij ADHD en autisme

Visuele ondersteuning is geen versiering, het is een pedagogisch hulpmiddel dat in de zorg en het speciaal onderwijs al decennia wordt gebruikt. Als je kind ziet wat er gaat gebeuren, hoeft het brein niet alles tegelijk in het werkgeheugen vast te houden. Dat maakt mentale ruimte vrij, met als resultaat een kind dat minder gestrest is, minder gefrustreerd raakt en meer aanwezig is.

Een gesproken instructie ("kom op, ga nu maar liggen en slaap") kan bij een kind met ADHD of autisme als ruis binnenkomen. Het brein moet de stem duiden, de woorden begrijpen, de actie prioriteren en er eerdere ervaringen bij halen: veel processen tegelijk. Een afbeelding slaat de meeste stappen over en zegt meteen: zo ziet het eruit als het klaar is. Daarom werkt visuele ondersteuning vaak net zo goed bij kinderen die niet praten als bij kinderen die vlot praten. Het gaat niet om taalvaardigheid, maar om belasting van het brein.

Het verschil tussen visuele ondersteuning, pictogrammen, dagschema's en tekenend praten

Je komt verschillende begrippen tegen als je met visuele ondersteuning begint. Ze overlappen, maar de nuances zijn goed om te kennen.

Visuele ondersteuning is het overkoepelende begrip: alle soorten beelden die je kind helpen om iets te begrijpen, te communiceren of instructies te volgen. Dat kunnen pictogrammen, foto's, AI-afbeeldingen of getekende illustraties zijn.

Pictogrammen zijn een specifieke vorm van visuele ondersteuning: gestileerde, neutrale illustraties (geen foto's). Bekende systemen zijn PCS, Widgit, Sclera, ARASAAC en Visitaal. Pictogrammen zijn vaak wat je in klaslokalen en in de zorg tegenkomt.

Dagschema is een toepassing van visuele ondersteuning: beelden die in een tijdvolgorde achter elkaar staan. "Eerst tandenpoetsen, dan aankleden, dan ontbijten" met afbeeldingen is een dagschema.

Tekenend praten is een specifieke techniek waarbij een ouder of begeleider tijdens het gesprek met het kind simpele tekeningen maakt, vaak bij sociale situaties of om gevoelens uit te leggen. Het is geen kant-en-klaar materiaal, maar een manier van communiceren (ook wel stripgesprekken genoemd).

In Routined werk je met visuele ondersteuning die samen dagschema's vormt: beelden die een visuele routine opbouwen. Het vervangt tekenend praten niet, dat blijft een apart middel voor spontane communicatie.

Visuele ondersteuning bij ADHD

Bij kinderen met ADHD is het probleem zelden dat ze niet begrijpen wat er moet gebeuren, maar dat ze niet aan de start komen. Het bekende gebrek aan aanzet maakt zelfs eenvoudige taken overweldigend als er niet meteen iets tegenover staat.

Visuele ondersteuning helpt bij ADHD op twee manieren:

• Het knipt grote taken op in zichtbare ministappen, waardoor de drempel om te beginnen flink lager wordt.
• Het geeft snelle dopaminefeedback bij elke afgevinkte stap, waardoor de motivatie de hele routine door op peil blijft.

In combinatie met een timer per stap (die zit in Routined ingebouwd) wordt visuele ondersteuning een compleet hulpmiddel tegen de lastigste kanten van ADHD: beginnen en gefocust blijven.

Visuele ondersteuning bij autisme

Bij autisme draait het juist om voorspelbaarheid en overgangen. Wat stress geeft is vaak niet de taak zelf, maar de onzekerheid over wat er daarna komt.

Visuele ondersteuning is bij autisme waardevol om:

• De hele volgorde te tonen van wat er gaat gebeuren, dus niet alleen de volgende stap maar ook die daarna.
• Abstracte momenten concreet te maken met foto's van de echte spullen van je kind (vaak sterker herkenbaar dan pictogrammen).
• Voor te bereiden op nieuwe situaties zoals een bezoek aan de tandarts of de kapper, of de eerste dag op de bso.

Voor kinderen die niet of nauwelijks praten wordt visuele ondersteuning vaak het belangrijkste communicatiemiddel, niet alleen een aanvulling.

Waar je begint, afhankelijk van de leeftijd

3 tot 5 jaar

Begin met 3 of 4 heel duidelijke pictogrammen voor één routine (bijvoorbeeld naar bed gaan). Gebruik de vaste bibliotheek. Zeg de woorden hardop terwijl je samen naar het plaatje kijkt, elke keer, zodat je kind beeld en handeling aan elkaar koppelt.

6 tot 9 jaar

Breid uit naar 5 tot 7 stappen per routine en combineer pictogrammen met eigen foto's op momenten waarop details ertoe doen. Laat je kind meekiezen: eigenaarschap over de routine halveert de weerstand.

10 jaar en ouder

Ga over op meer tekst en minder beeld, maar houd visuele ondersteuning voor momenten waarop details belangrijk zijn (bijvoorbeeld specifieke sportspullen). Op deze leeftijd zijn AI-afbeeldingen vaak bruikbaarder dan standaardpictogrammen, omdat ze precies kunnen laten zien wat je kind nodig heeft.

Visuele ondersteuning op de opvang en op school

Visuele ondersteuning is gangbaar in het speciaal onderwijs en wordt actief gebruikt op kinderdagverblijven en scholen, vooral bij kinderen met ADHD, autisme, een taalontwikkelingsstoornis of een verstandelijke beperking. Routined is geen onderwijsmiddel in de klassieke zin (het is een gezinsapp), maar de visuele ondersteuning die je thuis opbouwt werkt als aanvulling op wat er op school gebeurt.

Tip: gebruikt de opvang of school van je kind ook visuele ondersteuning, probeer dan thuis hetzelfde pictogramsysteem te gebruiken. Eenzelfde beeldtaal in beide omgevingen scheelt je kind veel verwarring.